ประเพณีวัฒนธรรมของชาวอีสาน
ประเพณีวัฒนธรรมของชาวอีสาน ”คะลำ”
ชนเผ่าไทยลาวหรือชาวอีสาน มีระเบียบการปกครองบ้านเมืองซึ่งเป็นมรดกตกทอดมาจากโบราณ เป็นประเพณีวัฒนธรรมดั้งเดิม ไม่ปรากฏว่ามีประมวลกฎหมายใดๆ เป็นแต่เพียงสิ่งที่ปฏิบัติสืบทอดต่อๆ กันมา ก็ได้กฎเกณฑ์ธรรมะจากพระพุทธศาสนาเข้ามาเป็นแนวทางการปฏิบัติอีกอันหนึ่ง ใครไม่ปฏิบัติตามก็จะถูกลงโทษ หนักๆ เข้าก็จะไม่คบค้าสมาคมด้วย เป็นการลงโทษทางสังคม นอกจากฮีต ๑๒ ครอง ๑๔ ซึ่งเป็นแนวปฏิบัติแล้ว ยังมีข้อห้ามอีกคือ คะลำ หรือ กะลำ หรือ ขะลำ ซึ่งสมัยก่อนเขามีการบอกสอนลูกหลานรับช่วงกันมาเป็นช่วงๆ อายุคนโดยไม่จำเป็นต้องเสียเวลาอธิบายเหตุผล ปัจจุบันนี้อาจมีคนรู้จักจดจำหรือปฏิบัติตามเป็นส่วนน้อย ความหมายของคำว่า คะลำ คำ “คะลำ” หรือ “กะลำ” หรือบางท้องถิ่นเรียก “ขะลำ” ซึ่งมีความหมายตามพจนานุกรมภาษาถิ่น ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ของสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๕๓๗ หน้า ๑๖ ว่าไว้ดังนี้ กะลำ ๑. เป็นคำนาม แปลว่า สิ่งต้องห้ามกะลำ ๒. เป็นคำกิริยา แปลว่า เว้น (อย่างว่า อันไหนเห็นว่าบ่ดีก็ กะลำ ซะ) กะลำซำซอย เป็นคำวิเศษณ์ แปลว่า นอกรีตนอกรอย ทำตามใจชอบ ตามอำเภอใจ มะลำซำแซะ, มะลำมะลอย ก็ว่า พจนานุกรมภาษาลาว โดย ดร.ทองคำ อ่อนมะนีสอน หน้า ๒๔ ให้ความหมายไว้ดังนี้ “กะลำ น.สิ่งใดที่เฮ็ดลงไปแล้วบ่ดีบ่งาม เกิดโทษเกิดภัย เกิดเสนียดจัญไรแก่ตนและผู้อื่น”
สรุปความได้ว่า “กะลำ” เป็นสิ่งต้องห้ามที่ทำลงไปแล้วไม่ดีไม่งาม เกิดโทษภัย เกิดเสนียดจัญไรแก่ตนและผู้อื่น โบราณเรียกว่า กะลำ, คะลำ ขะลำ ก็ว่า ตัวอย่าง หัวโล้นอยากลำ หัวดำอยากเทศน์ คะลำ (ภาษิต)”
คะลำเกี่ยวกับการยืน
๑. ยืนคร่อมเตาฮ่าง คะลำ
๒. หญิงยืนเยี่ยว คะลำ (ห้ามผู้หญิงยืนเยี่ยว)
๓. ผู้น้อยยืนใกล้ผู้ใหญ่ คะลำ (ห้ามผู้น้อยยืนใกล้ผู้ใหญ่)
๔. เขยยืนใกล้เจ้าโคตร คะลำ (ห้ามลูกสะใภ้และลูกเขยยืนใกล้เจ้าโคตร)
คะลำเกี่ยวกับการย่าง (เดิน)
๑. ย่างข้ามตัวคน คะลำ
๒. ย่างข้ามพาข้าว คะลำ
๓. ผู้น้อยย่างใกล้ผู้ใหญ่ ใภ้ เขยย่างใกล้เจ้าโคตร คะลำ
๔. ขึ้นเฮือนบ่ล้างตีน ย่างทืบตีนขึ้นขั้นบันใด ย่างเทิงเฮือนกระทืบตีนแฮง ย่างลากตีน คะลำ
๕. เมียย่างเอาผ้าเอาสิ้นปัดป่ายผัว คะลำ
๖. ย่างก่อนเจ้าหัว (พระ) เหยียบเงาเจ้าหัว คะลำ
๗. นุ่งผ้าเตะเตี่ยว ย่างผ่านหน้าเจ้าโคตร คะลำ
๘. ขี่ม้าเข้าวัด คะลำ
๙. เลี้ยงวัวควายในวัด คะลำ
๑๐. ผัวไปทางไกล เมียอยู่บ้านตัดผม ทัดดอกไม้ คะลำ
๑๑. ไปจอบฟังเขาเว้าพื้นขวัญกัน คะลำ
๑๒. ไปค้าฮ่วมทึนกัน คะลำ
๑๓. ไปเอาบุญก่ายบ้าน บ่ฮู้แลงฮู้งาย คะลำ
๑๔. ผัวไปค้า เมียเป็นเพศ (แต่งตัว) คะลำ
๑๕. ไปโห่เนื้อ ออกชื่อมัน คะลำ
๑๖. ไปบ่ลา มาบ่คอบ ไปบ่ลา มาบ่ไหว้ คะลำ
๑๗. ผัวไปล่าสัตว์ใหญ่ เมียอยู่บ้านนุ่งซิ่นแดง คะลำ
คะลำเกี่ยวกับการพูด
๑. เว้าหยอกเจ้าหัว คะลำ
๒. ผู้หนึ่งยืน ผู้หนึ่งนั่ง เว้ากัน คะลำ
คะลำเกี่ยวกับการนั่ง
๑. นั่งหย่อนขาไกวขาเทิงเฮือนสูง คะลำ
๒. ผู้น้อยนั่งสูงกว่าผู้ใหญ่ ใภ้หรือเขยนั่งสูงหรือนั่งขาไขว่ห้างต่อหน้าเจ้าโคตร คะลำ
๓. ผู้หญิงนั่งขัดสะมาธ คะลำ (นั่งขัดสมาธิ)
๔. นั่งขัดสะมาธเวลาฟังเทศน์ นั่งฟังเจ้าโคตรบอกสอน คะลำ
๕. นั่งตันประตู นั่งตันคันได นั่งหมอน นั่งกลางผู้เฒ่า คะลำ
๖. ผู้หนึ่งนั่ง ผู้หนึ่งยืนโอ้โลมกัน คะลำ
๗. นั่งเทิงหัวบ่อนนอนของตน หรือของผู้อื่น คะลำ
คะลำเกี่ยวกับการนอน
๑. นอนหันหัวไปทางตาเว็นตก คะลำ (ห้ามนอนหันหัวไปทางทิศตะวันตก เพราะทิศตะวันตกเป็นทิศที่ให้ผีหรือคนตายนอนหันหัวไป)
๒. เมียนอนก่อน ตื่นหลังผัว คะลำ
๓. นอนหงายเล่นดาบ นอนคาบนมเมีย เลียคมมีด คะลำ
๔. นอนพกมีด อาวุธ หรือของมีคม คะลำ
๕. ใภ้ เขย นอนเปิง พ่อแม่นอนฮ่วมห้องลูกสาวลูกชาย คะลำ
๖. นอนหันตีนไปทางพระ คะลำ
๗. ยามกินไปนอนยามนอนไปกิน คะลำ
๘. เอาเสื้อผ้าเก่ามาหนุนต่างหมอน คะลำ
๙. นอนบ่ล้างตีน คะลำ
๑๐. นอนคว่ำ นอนหงาย นอนตะแคงข้างซ้าย คะลำ (โบราณว่านอนคว่ำเหมือนสัตว์ดิรัจฉาน นอนหงายเหมือนเปรต นอนตะแคงข้างซ้าย เหมือนการนอนของผู้บริโภคกาม นอนตะแคงข้างขวา เหมือนการนอนอย่างราชสีห์)
๑๑. ตื่นนอนบ่ล้างหน้า คะลำ
๑๒. บ่สมมาก้อนเส้า คีไฟ หัวคันได ปักตู ในวันศีลวันพระ ก่อนนอน คะลำ
๑๓. เคี้ยวคำหมากอมนอนกลางคืน คะลำ
๑๔. เมียบ่สมมาผัวในวันพระ คะลำ
๑๕. เล่นหมากรุก หมากสะกา ในเฮือนคนบ่ทันตาย คะลำ
๑๖. ไปหาหมอยา เว้าให้คนไข้ได้ยิน คะลำ
๑๗. แทกโตคนไข้เพื่อตัดโลง ให้คนไข้เห็นหรือได้ยิน คะลำ
คะลำเกี่ยวกับการกิน
๑. ไปป่าเอิ้นกันกินข้าวเสียงดัง คะลำ
๒. ไทเฮือนเดียวกันกินบ่พร้อมกัน ผู้น้อยกินก่อนผู้ใหญ่ เมียกินก่อนผัว คะลำ
๓. ผู้ใหญ่กินเงื่อนผู้น้อย ผัวกินเงื่อนเมีย คะลำ
๔. กินข้าวบ่ปิดฝาก่อง บ่เก็บบ่เมี้ยน คะลำ
๕. กินข้าวแล้วลงเฮือน เอามือเซ็ดหัวบันได คะลำ
๖. เอาเงื่อนกินให้ทาน คะลำ
๗. กินอ้าปากกว้าง แลบลิ้น เลียปาก เลียมือ กินคำใหญ่ กินเสียงดัง กินบ่เป็นยาม กินบ่ฮู้จักประมาณ คะลำ
๘. ถ่มน้ำลาย คายขี้มูก ขากเสลด เวลากิน คะลำ
๙. กินข้าวมือซ้าย เวลากินเว้ากัน เอามือเท้าขวาเท้าซ้ายเวลากิน กินเคี้ยวบ่แหลก คะลำ
๑๐. กินเหมิดกินเสี้ยง กินเกี้ยงบ่หลอ คะลำ (ห้ามกินหมดกินเกลี้ยงจนไม่มีอะไรเหลือ)
๑๑. ได้กินดี อักกินผู้เดียว ได้กินซิ้นบ่ส่งอา ได้กินปาบ่ส่งปู่ คะลำ
๑๒. กินข้าวโต โสความเพิ่น คะลำ
๑๓. กินข้าวกับซิ้นงัวซิ้นควาย คะลำ (เพราะงัว ควาย เป็นสัตว์มีคุณ)
๑๔. กินอิ่มแล้วบ่ยกมือไหว้ข้าว คะลำ
๑๕. กินอิ่มแล้ว บ่ล้างถ้วยล้างชาม คะลำ
คะลำทั่วไป
๑. นุ่งห่มผ้าทางกลับ – ใช้ตีนเขี่ยเสื้อผ้า คะลำ
๒. ฟันฟืนมื้อเช้า ฝัดข้าวมื้อแลง แบกของขึ้นเฮือน หาบฟืนขึ้นบ้าน คะลำ
๓. ข้ามคันไดขึ้นเฮือน ตีนเช็ดหัวขั้นได คะลำ
๔. ฝนตกฟ้าร้อง ขี่ควายเล่น ยกมีด ยกเสียม ฟันไม้ คะลำ
๕. ผ่าฟืน ฟันไม้ ตอกไม้ กลางคืน คะลำ
๖. แต่งคาดแต่งไถกลางคืน คะลำ
๗. ตีก้อนเส้า เอาไม้เอามีดเคาะเสาเฮือน คะลำ
๘. ขี่วัว ขี่ควาย หันหลังให้ทางเขา คะลำ
๙. เอามือตีแมว ตีหมา เตะวัวเตะควาย คะลำ
๑๐. ปลูกย่านางเดิ่นบ้าน ปลูกผักอีฮุม หมากลิ้นหมา ผักหวาน ในบ้าน คะลำ
๑๑. บุญมหาชาติขี้เมาเข้าวัด คะลำ ตีฆ้องตีกลอง (เว้นแต่กลองรับ) คะลำ
๑๒. ไทยเฮือนอื่นมา ปิด – เปิดป่องเอี้ยม คะลำ
๑๓. ปรึกษากันไปหาหมอ คนไข้ได้ยิน คะลำ
๑๔. โยนกะบุง กะต่า ฟาดเสียม กะด้ง กะเบียน ขึ้นเฮือน คะลำ
๑๕. เอาเชิงผ้าซิ่นเช็ดหน้า คะลำ
๑๖. ฝนมีดพร้า หอก ดาบ สิ่ว ขวาน และปัดเฮือนยามกลางคืน คะลำ
๑๗. ของต่ำไว้สูง ของสูงไว้ต่ำ คะลำ
๑๘. ทุบตี เตะ ถีบ ม้างเฮือน เพซาน คะลำ (ห้ามทุบตี เตะ ถีบ รื้อ พังบ้านเรือน)
๑๙. เว้าพ้นตัว หัวพ้นเพิ่น คะลำ (ห้ามพูดเสียงดังเกินตัว เวลาหัวเราะอย่าหัวเราะดังกว่าคนอื่น)
๒๐. ปากก่อนกวาน ขานก่อนเจ้า คะลำ (ห้ามพูดก่อนกวานบ้าน (ผู้ใหญ่บ้าน) แลรีบขานรับก่อนเจ้านาย)
๒๑. ตัดกอนฮอนขื่อ คะลำ (ห้ามตัดกอนและรอนขื่อบ้านเรือน)
๒๒. ตักน้ำมื้อเช้า ตำข้าวมื้อแลง คะลำ
๒๓. เอาล้อเกวียน ตีนเกวียนที่หักแล้วไปฮองตีนบันได คะลำ
๒๔. คลำน้ำ กินต่อน คะลำ (เข้าทำนองเกลียดตัวกินไข่ เกลียดปลาไหลกินน้ำแกง)
๒๕. เพิ่นบ่เอิ้นโตขาน เพิ่นบ่วานโตซ่อย คะลำ
๒๖. บ่อนเข็ดบ่ยำคะลำบ่ย้าน คะลำ
๒๗. ใส่บาดถามเจ้าหัว คะลำ (ห้ามถามพระเวลาใส่บาตร)
๒๘. ขี้งอยขอน นอนสูบยา คะลำ
๒๙. อยู่ท่งสานวี อยู่ดีถามหมอ คะลำ (อยู่ทุ่งนาห้ามสานพัด อยู่สุขสบายห้ามถามหาหมอ)
๓๐. ฮากไม้สอนขวาน คะลำ (ห้ามรากไม้สอนด้ามขวาน)
๓๑. ไง้ขอนหาขี้เข็บ คะลำ (ห้ามฟื้นฝอยหาตะเข็บ)
๓๒. เฮ็ดต่างลี้ ขี้ต่างเซามีแฮง คะลำ (ห้ามทำงานหลบๆ เลี่ยงๆ และนั่งขี้เพื่อจะได้มีเวลาพักเหนื่อย)
๓๓. ขี้คันคากจาแบกขอนยาง คะลำ (พูดจาสามหาว คุยโวเกินตัว ไม่ดี)
๓๔. ตีเหล็กต่อหน้าช่าง คะลำ
๓๕. ดันผีให้ลุก ปลุกผีให้นั่ง คะลำ
๓๖. หมาเข้าบ้านบ่ด่อมหาง คะลำ
๓๗. ย้ายคันแทนา ย้ายผักตูเฮือน ถมน้ำออกบ่อ ขุดจอมปลวก ไปถมบวกหมู ปลูกเฮือนกวมทาง กวมตอ คะลำ (ห้ามย้ายคันนาหนึ่ง ย้ายประตูบ้าน ถมน้ำซับ ขุดดินจากจอมปลวกเพื่อนำไปถมปลักหมูนอน ปลูกเรือนคร่อมถนนหนทาง ตอไม้ และบ่อน้ำเก่า สระเก่า)
๓๘. เอาของใช้ไว้ปนกับของประดับ คะลำ
๓๙. เฮือนสองหลัง เฮ็ดเป็นหลังเดียว คะลำหลาย
๔๐. ผัวเมียผิดกัน ข่มเหงกัน ด่าป้อยญาติกัน คะลำ
๔๑. จ่ายเงินแดง แปงเงินขวาง คะลำ
๔๒. ตีหมูซา ด่าหมาเสียด หัวซาเด็กน้อย หัวซาทุกคน คะลำ
๔๓. เอาลูกสาวลูกชายเป็นเมียเป็นผัว เอาคนใช้เป็นเมียเป็นผัว คะลำ
๔๔. เห็นเมียท่านท่า เห็นหน้าท่ายิง คะลำ (เห็นภริยาคนอื่นแล้วท้าทาย พอเห็นหน้าเจ้าตัวเขาท้ายิงทันที ไม่ดี)
๔๕. หัวโล้นอยากลำ หัวดำอยากเทด คะลำ
๔๖. เล่นเจ้าหัว เล่นผัวเพิ่น คะลำ (ห้ามเป็นชู้กับพระสงฆ์ และเป็นชู้กับสามีหญิงอื่น)
๔๗. บวชเป็นชี หนีจากบ่อน คะลำ (บวชเป็นชีแล้วหนีจากวัดที่บวชไปอยู่วัดอื่น)
๔๘. ความลับไปฮู้เถิงสอง คะลำ (ห้ามนำความลับไปเล่าให้รู้ถึงสองคน)
๔๙. นาสองเหมือง เมืองสองท้าว เหย้าสองเขย คะลำ (ห้ามทำนาที่มีร่องน้ำสองร่อง ประเทศหนึ่งห้ามมีผู้ปกครองสองคน ห้ามลูกเขยสองคนอยู่ร่วมหลังคาเรือนเดียวกัน)
๕๐. หญิงสองผัว เจ้าหัวสองวัด คะลำ
๕๑. ตำข้าววันศีลวันพระ คะลำ
๕๒. ชายหนุ่มหญิงสาว นั่งใกล้กัน คะลำ
๕๓. หญิงสาวไปเที่ยวกลางคืนคนเดียว หรือไปกับชาย สองต่อสอง คะลำ
๕๔. ผู้หญิงไปชูบ่าว คะลำ
๕๕. เมียไม่ปฏิบัติผัว คะลำ
คะลำเกี่ยวกับงานศพ
๑. คนอายุบ่ถึง ๑๐ ปีตาย ลงท้องตาย ตกน้ำตาย ตกเฮือนตาย ฟกตาย ช้างเหยียบตาย เสือกัดตาย งูกัดตาย ควายชนตาย ตกต้นไม้ตาย ผีกินตาย รบกันตาย ลงแดงตาย เผาศพคนเหล่านี้ คะลำ
๒. จามในเฮือนศพ คะลำ
๓. กินข้าวเงื่อนผี กินข้าวเฮือนผี คะลำ
๔. หามศพผ่านนาเขา ปลงศพกลางทาง คะลำ
๕. เหลียวหลังเวลาหามศพไปป่าช้า คะลำ
๖. ไฟเผาศพต่อไฟนำกัน คะลำ
๗. ตายสามวันแจกข้าว แจกข้าวในวันพระ คะลำ