ครองสิบสี่
ครอง คือ ระบบการปกครอง ได้แก่ตัวบทกฎหมายโบราณ มี ๑๔ ข้อ เรียกว่า ครอง ๑๔ คือ
๑. ทรงแต่งตั้งผู้ซื่อสัตย์สุจริตเคารพยำเกรงขยันหมั่นเพียรให้เป็นอุปฮาชราชมนตรี เป็นต้น
๒. หมั่นประชุมอุปฮาชราชมนตรี ช่วยกันบริหารบ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรือง
๓. ทรงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม ๑๐ ประการ คือ
๑) ทาน บริจาคทานแก่สมณพราหมณาจารย์ ยาจก คนอนาถา
๒) ศีล ดำรงมั่นในปัญจศีลและอุโบสถศีลเป็นเนืองนิตย์
๓) บริจาค สละทรัพย์สร้างวัดวาอาราม ขุดน้ำบ่อก่อศาลา เป็นต้น
๔) อาชวะ มีใจเที่ยงตรงดำรงมั่นในศีลธรรม
๕) มัทวะ อ่อนโยนไม่แข็งกระด้าง
๖) ตบะ ชำระความชั่วจากจิตใจ
๗) อักโกธะ ไม่ดุร้าย
๘) อวิหิงสา ไม่เบียดเบียน
๙) ขันติ อดทนต่อเหตุการณ์ต่าง ๆ
๑๐) อวิโรธนะ ไม่ยินดียินร้ายในสิ่งที่ควรยินดียินร้าย
๔. ถึงวันขึ้นปีใหม่ นิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ และนำน้ำอบน้ำหอมมาสรงพระภิกษุสงฆ์
๕. ถึงวันขึ้นปีใหม่ ให้เสนาอำมาตย์นำเครื่องบรรณาการ น้ำอบน้ำหอมมามุธาภิเษกฮดสรงเจ้าชีวิตของตน
๖. ถึงเดือนหก นิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ ถือน้ำพระภิพัฒสัตยาต่อเจ้ามหาชีวิต
๗. ถึงเดือนเจ็ด ให้เลี้ยงมเหสักข์หลักเมือง บูชาเทวดาทั้ง ๔ คือ ท้าวจตุโลกบาล อันได้แก่ ท้าวธตรัฐ ท้าววิรุฬหก ท้าววิรูปปักข์ ท้าวกุเวร
๘. ถึงเดือนแปด นิมนต์พระสงฆ์มาชำฮะบ๋าเบิกหว่านแฮ่ทรายตอกหลักบ้านเมือง
๙. ถึงเดือนเก้า ป่าวเติน (เตือน) ให้ประชาชนทำบุญข้าวประดับดิน อุทิศส่วนกุศลแก่ญาติที่ล่วงลับไปแล้ว
๑๐. ถึงเดือนสิบ ป่าวเติน (เตือน) ให้ประชาชนทำบุญข้าวสาก อุทิศส่วนกุศลแก่ญาติที่ล่วงลับไปแล้ว
๑๑. ถึงเดือนสิบเอ็ด ให้ประชาชนไปทำบุญออกพรรษา และไปนมัสการและมุธาภิเษกธาตุหลวง
๑๒. พอถึงเดือนสิบเอ็ด ให้ทำบุญทอดกฐินตามวัดวาอารามต่าง ๆ
๑๓. ถึงเดือนสิบสอง ให้ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินมารวมที่หน้าพระลานหลวง แห่เจ้าชีวิตไปสรงน้ำในแม่น้ำเพียวัดจัดให้วัดที่อยู่ใกล้แม่น้ำมีเฮือส่วงวัดละหนึ่งลำ ขึ้นสิบสามค่ำเป็นวันส่วงเฮือ
๑๔. ให้มีสมบัติคูณเมือง หรือค่าควรเมือง ครบ ๑๔ อย่าง คือ
๑) หูเมือง มีทูตานุทูตผู้ฉลาดมีปัญาดี
๒) ตาเมือง มีนักปราชญ์สอนอรรถสอนธรรม
๓) แก่นเมือง มีพระสงฆ์ผู้แตกฉานในพระธรรมวินัย
๔) ประตูเมือง มีอาวุธยุทโธปกรณ์ป้องกันอริราชศรัตรู
๕) ฮากเมือง มีหูฮาทายเหตุร้ายเหตุดี
๖) เหง้าเมือง มีเสนาอำมาตย์ผู้เที่ยงธรรม
๗) ขื่อเมือง มีโยธาทหารผู้แกล้วกล้า
๘) ฝาเมือง มีตากวนตาแสงผู้ซื่อสัตย์
๙) ขาง (แป) เมือง มีเจ้านายตั้งอยู่ในศีลธรรม
๑๐) เขตเมือง มีผู้ฉลาดดูพื้นที่ที่ตั้งเมือง
๑๑) สติเมือง มีคหบดีเศรษฐีและทวยค้า
๑๒) ใจเมือง มีแพทย์ผู้ฉลาดเชี่ยวชาญ
๑๓) ค่าเมือง มีภูมิภาคดี มีราคาค่างวด
๑๔) เมฆเมือง มีเทวดาอาฮักหลักเมือง
ครองสิบสี่ (สำหรับราษฎร)
ครองสิบสี่ที่กล่าวมาแล้วข้างต้น เป็นครองที่พระเจ้าแผ่นดินจะทำต่อไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินของท่าน ส่วนครองสิบสี่นี้เป็นครองที่ราษฎรจะทำต่อราษฎรด้วยกัน คือ
๑. เมื่อได้ข้าวใหม่หรือผลหมากรากไม้ใหม่ ให้บริจาคทานแด่ท่านผู้มีศีล แล้วตนเองจึงบริโภค และให้แจกแบ่งแก่ญาติพี่น้องด้วย
๒. อย่าโลบล่ายตาชิงตายอย อย่าจ่ายเงินแดง อย่าแปลงเงินกว้าง และอย่ากล่าวคำหยาบช้ากล้าแข็งต่อกัน
๓. ให้เฮ็ดต้ายหรือกำแพงเฮือนของตน แล้วปลูกหอบูชาเทวดาไว้ในที่แจบ้านหรือแจเฮือน
๔. ให้ล้างตีนก่อนขึ้นเฮือน
๕. เมื่อเถิงวันศีล ๗-๘ ค่ำ ๑๔-๑๕ ค่ำ ให้สมมาก้อนเส้า สมมาแม่คีไฟ สมมาแม่ขั้นใด สมมาปักตูเฮือนที่ตนอยู่อาศัย
๖. ให้ล้างตีนก่อนจักนอนในเวลากลางคืน
๗. เถิงวันศีล เมียให้เอาดอกไม้ ธูป เทียน สมมาผัว และให้เอาดอกไม้ธูปเทียนไปถวายสังฆเจ้า
๘. เถิงวันศีลดับ ศีลเพ็ง ให้นิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์เฮือน แล้วทำบุญใส่บาตร
๙. เมื่อภิกษุมาบิณฑบาต อย่าให้เพิ่นคอย เวลาใส่บาตรอย่าซูนบาตร อย่าซูนภิกษุสามเณร ยามใส่บาตรอย่าใส่เกิบ อย่ากั้งฮ่ม อย่าเอาผ้าปกหัว อย่าอุ้มลูกจูงหลาน อย่าถือศัสตราอาวุธต่าง ๆ
๑๐. เมื่อภิกษุเข้าปริวาสกรรม ให้มีขันข้าวตอกดอกไม้ ธูปเทียน และเครื่องอัฐบริขารไปถวายท่าน
๑๑. เมื่อเห็นพระภิกษุผ่านมา ให้นั่งลงยกมือไหว้แล้วจึงค่อยเจรจา
๑๒. อย่าเหยียบเงาเจ้าภิกษุตนมีศีลบริสุทธิ์
๑๓. อย่าเอาอาหารเงื่อนทานให้แก่สังฆเจ้า และอย่าเอาอาหารเงื่อนให้ผัวตนกิน
๑๔. อย่าเสพกามคุณในวันศีล วันเข้าพรรษา วันออกพรรษา วันมหาสงกรานต์ และวันเกิดของตน
(จาก ประเพณีโบราณไทยอีสาน โดย ดร.ปรีชา พิณทอง)